Kunst en cultuur worden al jaren geprezen om hun effect op het brein. Maar in de praktijk blijft het in onderwijs, zorg en beleid vaak ‘iets voor erbij’, als er tijd of budget over is. Wordt het belang nog steeds structureel onderschat? Volgens neurowetenschapper Erik Scherder verdienen kunst en cultuur een veel betere plek in onze samenleving: niet aan de rand, maar in het hart van onderwijs, zorg en welzijn.
In de podcast Het Spreekuur van Quest legt Scherder uit waarom. Zijn boodschap is duidelijk: kunst en cultuur zijn essentieel voor hoe ons brein zich ontwikkelt, functioneert en gezond blijft. De vertaalslag van hersenonderzoek naar beleid is daarbij nog volop in ontwikkeling.
‘Zenuwcellen die vuren, zoeken hun buren’
Volgens Scherder begint het al bij iets ogenschijnlijk eenvoudigs als kijken naar een schilderij. “Je ziet dat er in het brein opwinding ontstaat”, zegt hij. In de hersenstam worden direct allerlei neurotransmitters actief, zoals dopamine en serotonine, die betrokken zijn bij motivatie, stemming en aandacht. Maar daar blijft het niet bij. Kunst zet ons aan het denken, fantaseren en interpreteren. Wat bedoelde de maker? Waarom raakt dit me?
Daarmee activeert kunst verschillende hersengebieden tegelijk. En juist dat is belangrijk. Zoals Scherder het samenvat: “Zenuwcellen die vuren, zoeken hun buren.” Met andere woorden: hoe vaker verschillende delen van het brein samen actief zijn, hoe sterker de verbindingen ertussen worden. Nieuwe prikkels maken ons brein letterlijk flexibeler en veerkrachtiger.
Kunst helpt bij leren
Voor kinderen is dat extra belangrijk. Hun brein is volop in ontwikkeling, en afwisseling helpt dan om netwerken sterker te maken. Scherder pleit daarom al jaren voor een vaste plek voor kunst en cultuur in het primair onderwijs. Niet alleen rekenen en taal, benadrukt hij, maar juist óók muziek, beeldende kunst, theater en dans. “Doe steeds nieuwe dingen, andere dingen. Bied die zenuwcellen steeds iets anders aan.” Volgens hem versterken kunstvakken zelfs dezelfde hersennetwerken die nodig zijn voor rekenen en taal. Kunst is dus geen afleiding van leren – het ondersteunt leren.
Dansen is fenomenaal
Van alle kunstvormen krijgt muziek in de podcast bijzondere aandacht. Niet vreemd, want muziek beïnvloedt veel meer dan alleen onze stemming. “Je hart synchroniseert met het ritme van de muziek”, legt Scherder uit. “Rustige muziek kan helpen om hartslag, ademhaling en bloeddruk te verlagen. Dat maakt muziek waardevol in stressvolle situaties, bijvoorbeeld in ziekenhuizen.” Maar muziek doet nog meer. “Ritme activeert ook de kleine hersenen, die niet alleen belangrijk zijn voor beweging, maar ook voor emotieregulatie. Dat maakt muziek en dans bijzonder interessant bij aandoeningen zoals dementie, Parkinson, angst en depressie.” Of zoals Scherder het samenvat: “Dansen is fenomenaal.”
Voeding voor het brein
Ook in de zorg ziet Scherder hoe krachtig kunst kan zijn. Hij noemt bijvoorbeeld museumprogramma’s voor mensen met Alzheimer, zoals in het Stedelijk Museum Amsterdam, waar samen naar kunst kijken gesprekken en herinneringen oproept. “Dat heeft ook een heel positief effect op je stemming.” Toch zijn kunst en cultuur vaak het eerste waarop wordt bezuinigd in zorginstellingen. “Terwijl dat nou juist een superkrachtig instrument is.”
Scherder: “Doe steeds nieuwe dingen, andere dingen. Bied die zenuwcellen steeds iets anders aan.”
Hij krijgt hierin bijval van onderzoeker Blanca Spee. In een recente publicatie in de Cultuurkrant van het LKCA beschrijft Spee hoe Parkinson, dopamine en creativiteit met elkaar samenhangen. “In het project ArtCap krijgen mensen met Parkinson tien weken lang de ruimte om met een creatieve activiteit naar keuze aan de slag te gaan. Zulke initiatieven laten zien dat kunst niet alleen ondersteunend kan zijn bij het omgaan met ziekte, maar ook kan bijdragen aan zelfvertrouwen, zingeving en kwaliteit van leven.”
Met zachte verwondering
Kunstenaar Tamaar Tóth Varjú rondde onlangs een kunst- en onderzoeksproject rond Alzheimer af in Museum IJsselstein. Het project ‘Met zachte verwondering’ is een samenwerking met lokale zorgorganisaties en organiseert dementievriendelijke kunstworkshops voor mensen in de beginfase van dementie en hun mantelzorgers. Wat het project bijzonder maakt, is dat mantelzorgers niet begeleiden, maar meedoen: ze ervaren hetzelfde proces. En het stopt hier niet. Na de zomer krijgt het project een vervolg op andere plekken in de regio, zodat deze aanpak blijvend onderdeel kan worden van de kunst- en zorgpraktijk.
Maatschappelijke opgaven
Tegelijkertijd kijken gemeenten steeds nadrukkelijker naar de rol van cultuur in preventie en brede gezondheid. Kunst en cultuur bieden mensen kansen om talenten te ontdekken, mee te doen en zich gezien te voelen – juist daar waar reguliere ondersteuning soms tekortschiet. Dat past binnen een bredere beweging waarin cultuur steeds vaker wordt gezien als waardevolle kracht bij maatschappelijke opgaven rond zorg, welzijn en kansengelijkheid. Ook de gemeente IJsselstein besteedt aandacht aan de rol van kunst bij positieve gezondheid. “We stimuleren domeinoverstijgend samenwerken en laten andere sectoren ervaren wat kunst en cultuur hierbij kunnen betekenen”, zegt cultuurcoördinator Angelique van Lierop. “Ook het Cultuurcafé van afgelopen januari stond volledig in het teken van die verbinding.”
Denken, voelen, verbinden en herstellen
Misschien is dat wel de belangrijkste boodschap uit de podcast: kunst en cultuur zijn niet alleen waardevol omdat we ervan genieten. Ze helpen ons denken, voelen, verbinden en herstellen. Of zoals Scherder het zelf zegt: “Het is elementair.” Misschien is het tijd dat we daar ook naar gaan handelen. Niet door kunst te blijven beschouwen als iets ‘leuks voor erbij’, maar door te erkennen wat het werkelijk is: een onmisbare bron van mentale en maatschappelijke veerkracht.
Luister hieronder naar de podcast van Het Spreekuur:
Karin Doornbos
Liefs uit IJsselstein
Foto’s (tenzij anders vermeld): Liefs uit IJsselstein
Foutje gezien of heb je een andere opmerking? Mail: info@liefs-uit-ijsselstein.nl